كردن است و براى اين كه هدف مطلوب از دادن بها در خريدن بنده تنها بهره ورى از خدمت و كارهاى اوست و همچنين هر گاه به شخص آزادى بطور كامل احسان شود گاهى بهره وريش به سبب آن احسان يا بهرهء او دنيوى است مانند خدمت و فرمانبرداريش و كارهايى كه انجام مىدهد ، يا اخروى است كه همان نزديك شدن به خداى تعالى و فرمانبردن از دستورات دين و واداشتن بر آن است ، و گاهى عمومىتر از بهره بردن است مانند احسانى كه از لطف الهى بر افراد لايق و آماده صادر مىشود اما علَّت آن فرمانبردارى و ثبوت بندگى اين است كه امر سودمند و لذّتبخش را درك مىكند و نيروى شهوانى كه خواستار درك ملايم از آن امر سودمند است بر انگيخته مىشود و تصوّر اين كه فروتنى و خاكسارى در محقق شدن آن امر سودمند تأكيد مىكند يا انتظار نيكى بيشتر دارد يا پاداشى براى آن نيكى و احسان مىباشد يا امرى همگانىتر از آن است مانند فروتنى عارفان به خاطر آگاهى كه نسبت به كبريايى و بزرگى ذات حق دارند و دليل اين كه امام ( ع ) در اين جا مخصوصا حرّ را ياد كرد اين است كه شخص آزاد كه از بندگى و نسبت دادنش به بندگى كسى بدش مىآيد هر گاه با نيكى بنده شود ، شخصى كه حرّ نيست سزاوارتر است كه با نيكى برده شود و اين نوع گفتار از باب خلاصه گويى بسيار پسنديده مىباشد ، و ممكن است كه حرّ در اين جا بر كسى كه داراى فضيلت حريّت است حمل شود بنا بر اين در اختصاص دادن حرّ به ياد كردن توجيه ديگرى است و آن اين است كه : هر كس در باطنش فضيلت حريّت باشد و مورد احسان قرار گيرد ناگزير است بدان اقرار كند و اشاره مىكند كه آن نيكى پاداش متقابل ندارد پس ذليل و خاضع و از آن منفعل مىشود به گونه اى كه معناى بندگى در بارهء او محقق مىشود و آن بر عكس كسى است كه در او اين فضيلت ( حريّت ) وجود ندارد چون گاهى مال را به حق از راه خودش نمىگيرد پس اگر بطور كامل به دو نيكى شود ممكن است كه اقرار به پاداشى نكند . پس فروتنى از او سر نمىزند و بندگى در بارهء او محقّق نمىشود پس حرّ به اين معنى به جهتى از اوّلى اخصّ و از جهتى اعمّ و كلَّىتر مىباشد ، دليل اخصّ بودنش اين است كه در حرّ به معناى نخست ، گاهى فضيلت حريّت هست و گاهى نيست و دليل اعمّ بودنش اين است كه هر كس داراى فضيلت حريّت باشد گاهى بنده است و گاهى بنده نمىباشد . در اين كلمه هشدار بر نيكويى نيكى و تشويق به آن مىباشد چون عادت كردن به نيكى موجب مىشود كه آدمى از دوست داشتن مال منصرف شود و تندى نيروى شهوانى را در طلب مال بشكند و لازمه اش فضيلت كرم و بسيارى از فضايلى است كه از شاخه هاى ملكه